ßÐÓÓ ÍÀÉÐÀÃ×, ÑÝÒï¯Ë× Ã.ÑÎÍÈÍÁÀßÐ
ªËÃÈÉÍ ÌÈÍÜ ¯ÍÝÐÒÝÉ ÌÈÍÈÉ ªÍĪÐÕÀÀÍ
Õýðëýíãèéí èõ òàë, Öýãýýíèé óóäàì õºíäèéã ºãññººð ìîíõîð íîãîîí “ÇÈË-131” æèãäõýí õ¿íãýí¿¿ëíý. Öýðýã àõ íàðûí äóíä ñóóãààä ¿¿ðýãëýí ÿâñàí íàìàéã “Õººå, ä¿¿ õ¿¿. Íóòàã ÷èíü õàðàãäëàà” õýìýýõ äóó ñýðýýâ. ªíäèéí õàðâàë æàãñààëûí öýðýã øèã ÿðàéñàí øîíãèéí ìîäíóóä, òýäãýýðèéí çàâñðààð ñ¿ëæñýí øàðãàë çàìààñ ººð áàðààã¿é. Òýíãýðèéí õàÿàíû óóëñ ñ¿¿ìýí ñ¿¿ìýí. Òýðòýý ºìíº ç¿ãò Õýðëýíãèéí øóãóé çóíû ýõýí ñàðûí çýðýãëýýíä óóñàí óðñàí áàéõ øèã òîðîëçîíî. Íîéðìîãëîîä áàéõààð ìèíü ñýðýýõ ãýæ äóóäñàíûã íü ìýäìýãöýý áè “ªíäºðõààí îðîõ áîëîîã¿é áàéíà àà” õýìýýí õýðäýý õýâë¿¿òíý.
Öýðýã àõ íàð
“Áàãàíóóðûí èíæåíåðèéí
Áàòàëüîí öýðýã ìàíàéõ àà…” õýìýýí äóóëàëäñààð.
-Ä¿¿ õýäòýé áèëýý?
-Íàéìòàé…
-ªº, 2000 îíû “íåâàëü” þì áàéíà ø¿¿ äýý.
Öýðã¿¿ä íàìàéã èéí öààøëóóëàõ. Íåâàëü ãýäýã íü öýðãèéí õóàðàíãèéí æèæ¿¿ðèéã õýëæ áàéãàà õýðýã. Æèæ¿¿ðò èõýâ÷ëýí øèíý öýðã¿¿ä ë ãàðíà. Òèéìýýñ íàìàéã àðàâ ãàðóé æèëèéí äàðàà 2000 îíû ¿åä øèíý öýðýã áîëíî ãýæ öààøëóóëæ áàéãàà íü òýð. Ñ¿ìáýðò î÷èæ çàì, ã¿¿ð òàâüæ áàéñàí Áàãàíóóðûí èíæåíåðèéí áàòàëüîíû õàëàãäàõ öýðã¿¿äòýé õàìò íýãýí çóí Õýíòèéãýý çîðüñîí äóðñàìæèéí èéì ë çóðâàñ òîäõîí ¿ëäæýý. Öýðãèéí àëáàà íýð òºðòýé õààãààä ààâ, ýýæäýý, àìðàã á¿ñã¿éäýý î÷íî õýìýýí ÿàð÷ ÿâñàí öýðýã àõ íàð áàÿð õººðèéí çýðýãöýý ãóíèã õàðóóñëûí íóëèìñàà óíàãàæ ÿâñíûã ñàéí ñàíàäàã þì. Ýõ îðíûõîî ç¿¿í õÿçãààðò òóøààëààð î÷èæ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéõ ¿åäýý çóóðäûí îñëîîð íýã íºõ𺺠àëäàæ ýãíýñýí æàãñààëàà ýìòëýýä áóöñàíäàà õîâîðõîí óíàõ ýð íóëèìñàà íóóæ ÷àäàõã¿é áàéñàí äàà, òýä.
Èéíõ¿¿ õàëàãäàõ öýðãèéí ìàøèíä äàéãäàí çóíûõàà àìðàëòààð õàà õîë Äîðíîäûí Ñ¿ìáýðýýñ Õýíòèéãýý çîðèí èðäýã áàéñàí áàãà íàñ ìèíü ñàÿõàí þì øèã. Ààâ ìààíü öýðãèéí õ¿í. Õàëõûí ãîëûí äîìîãò 24 ä¿ãýýð îòðÿäûí ÕÇÝ-èéí õîðîîíû äàðãà, áîëîâñîí õ¿÷èí, ͺìðºãèéí çàñòàâûí óëñ òºðèéí îðëîã÷èéí àëáûã õàøèæ áàéëàà. Áè ãýðòýý òîãòäîãã¿é õ¿¿õýä áàéâ. Òîãòäîãã¿é ãýäýã íü ñàõèëãàã¿é ãýñýí ¿ã áèø ë äýý. Õàðèí çóíû óðèí öàãò Òîìîî ààâ, Àæàà õî¸ðòîî î÷íî ãýýä ë Õýíòèé ð¿¿ ç¿òãý÷èõíý. Ñóðãóóëüä îðîõîîñîî ºìíº áîë ºâºë, çóí õàìààã¿é ýìýýãýý äàãààä ë õºãøèí çàëóó, íóòãàà ñàíàñàí õî¸ð àìüòàí Õýíòèé ÿâàõ ìàøèíû êàáèíä ñóóãààä àðèëæ ºãäºã áàéâ. Ñóðãóóëüä îðñíîîñîî õîéø õè÷ýýë òàðìàãö Õýíòèé ÿâíà ãýýä äýãýëçýýä ýõýëíý. Òîìîî ààâûíõàà çóíû ìîäîí áàéøèí, ªíäºðõààíûõàà øàâàðòàé øàëáààãòàé, ìóðèé ñàðèé çàì, Ìàë÷íû õîðîîíû õýäýí ãóäàìæèéã æèãòýéõýí ñàíà÷èõíà. Àÿí çàìûí æîëîî ýâõñýýð íóòàãòàà îéðòîæ, ªíäºðõààíû áàðàà õàðàãäààä èðýõýýð ºíäºë纺ä ýõýëíý äýý. Õàìãèéí ò¿ð¿¿íä ãóðèëûí ¿éëäâýðèéí ºíäºð øàð áàðèëãà òîðîëçîí õàðàãäàõàä íóëèìñ àÿíäàà ãàðíà. ßã èéì àãøíûã Í.Íÿìäîðæ íàéðàã÷
“Èõ íóóðûí äóíäààñ òîðîëçîõ
Èõ óñíû øóâóóä øèã ªíäºðõààí …” õýìýýí óðàí ÿðóó ø¿ëýãëýñýí áàéäàã þì. Íýýðýý ë íóóð øèã öýëýëçýõ õàâðûí çýðýãëýýí äóíäààñ ªíäºðõààí ìèíü óñíû øóâóóä øèã òîðîëçîí á¿ðòýëçýí õàðàãääàã ñàí. ßàðñàí ñýòãýëä ªíäºðõààí ìèíü ÿìàð õîëîîñ õàðàãääàã ãýý÷. ßâààä ë áàéíà, ÿâààä ë áàéíà. Õîéä ç¿ãò Äóëààíû ýíãýð íàëàéí äóíèàðòààä, ò¿¿íýýñ áàðóóõàíòàé Öîãò ºíäºð, õî¸ð Áàÿíìºíõ óóë ñ¿¿ìýëçýí öîðîëçîíî. Àéìãèéí òºâèéí áàðàà òîðîëçîîä ë, òîäîð÷ á¿äãýðýýä ë áàéíà...
*** *** ***
Àæààãàà äàãààä äýëã¿¿ð ÿâàõ øèã ñàéõàí ç¿éë áàéäàãã¿é ñýí. Áèä õî¸ð ãàíãàð ãóíãàð ãýæ ÿâñààð ªíäºðõààíàà íàð çºâ òîéð÷èõîîä èðíý. Äàâõàð äýëã¿¿ð, “Õýðëýí” ãóàíç, ãýð àõóéí áàðààíû äýëã¿¿ð, áààçûí äýëã¿¿ð ãýýä áèä õî¸ðûí ìàðøðóò òóí òîäîðõîé. Áóöàõäàà ÒÌÑ-èéí äýëã¿¿ðýýð îðîîä áÿöõàí àÿëëàà ºíäºðëºíº. Òýãæ ÿâàõäàà Àæààãààðàà áîõü, ÷èõýð, æèãíýìýã, ìºõººëäºñ àâàõóóëæ áîð õîäîîäîî áîæèéëãîíî. Àéìãèéí òºâèéí õýäýí äýëã¿¿ð óëñûí ìýäëèéíõ áîëîõîîð çàðäàã áàðàà íü áàðàã èæèëõýí. Ãýâ÷ äýëã¿¿ð õýñýõ íü ñàéõàí áîëîõîîñ áèø ëàíãóóí äýýð áàéãàà ç¿éë òèéì ÷ ñîíèí áèø. Ýíý íü íýã ¸ñîíäîî òàíèëöàõ àÿëàë áîëíî. Çóíû àìðàëòààðàà èðýýä Àæààòàéãàà öóã äýëã¿¿ð ÿâàõ á¿ðò ªíäºðõààíä ìààíü çààâàë íýã øèíý þì íýìýãäñýí áàéíà. Íýã æèë èðòýë àéìãèéí òºâèéí ãóäàìæèíä Ò¯Ö ãýýä ìóóðûí áàéøèí øèã õýäýí ìîäîí ìóõëàã áèé áîë÷èõîæ. Õýðäýý ë ñîíèí ñîäîí õàðàãäàõ àæ. Àæàà ìààíü íàäàä õýäýí áóòàðõàé ìºí㺠ºãººä Ò¯Ö-íýýñ óëààí óñ àâ÷ óó ãýíý. Òýð ¿åèéí Ò¯Ö-í¿¿äèéã ºíººäºð õîòûí ãóäàìæèíä öàðàé äàðæ áàéäàã òºìºð àìáààðóóäòàé ç¿éðëýõ àðãàã¿é ãî¸ áàéñàí ñàíàãäàíà. ¯ëãýðò ãàðäàã áàéøèí øèã öîíõ, õààëãûã íü õýý õóàðààð ÷èìæ, ÷àìèí ãàíãàí ìîäîí õ¿ðýý õèéñýí áàéõ íü äîíæòîé. Ò¯Ö-íä çàðäàã þì íü ÷ æèíõýíý ¿íäýñíèé ¿éëäâýðèéí áàðàà. ¯éëäâýðýýñ õàëóóíààðàà øàõóó èðñýí åýâýí, 㺺õèé, 캺õèé, òàíçóóð, àõìàäûí õîðøîîíä õèéäýã äóãóé öàãààí, äîòîîäûí ¿éëäâýðèéí “ßíãèð” èðèñ, “Òîøëîé”, “Äýãëèé”, “Ãàíãà” çýðýã ãààòàé, áóðàìòàé ÷èõð¿¿ä, “Íèéñëýë” æèãíýìýã, “Ñàíñàð” ºðìºíöºð, èíòîîð, æ¿ðæèéí óíäàà ë àéìãèéí Ò¯Ö-íèé ëàíãóóã ä¿¿ðãýíý. Ò¯Ö-òýé òàíèëöààä óäààã¿é áàéòàë ªíäºðõààíä ìààíü øèëýí êóëüíàð ãýã÷ áèé áîëîâ. Òýð íü òîì øèëýí öîíõòîé ðåñòîðîí. Õºíãºí çóóø, ïèðîæêè, òàðàã, ñ¿¿, çàéðìàã çàðíà. Áàñ ë ãî¸ ñàíàãääàã áàéëàà. Èéíõ¿¿ àéìãèéí òºâèéíõºº øèíý ñýðãýã á¿õíèéã õàðæ ìýäýð÷, õîò ãýäýã òýð ãàçàð ¿¿íýýñ ÷ ñàéõàí ç¿éë áàéäàã áàéõ äàà õýìýýí òºñººëæ, òýíä î÷èæ ¿çýõèéí õ¿ñýë òýýí ÿâñàí áàãà íàñ ìèíü õàìãèéí æàðãàëòàé áàéæýý.
Äýëã¿¿ð õîðøîî, ãóäàìæ òàëáàéä òààðàëäñàí õºãøèä, òàíüæ ìýäýõ õ¿ì¿¿ñ Àæààòàé ìààíü ìýíäýëæ, çàðèì íü á¿ð õóó÷ äýëãýí íýã õýñýã çîãñîíî. Õºãøèä “Ýíý ò¿íòãýð òàíàéõíû õýíèéõ íü áàíäè âý” õýìýýí àñóóõ íü îëîíòàà. “Òýäíèé òîì õ¿¿ ø¿¿ äýý” ãýõýý𠓪º, íºãºº öýðãèéí äàðãûí õ¿¿ þ¿. Òºìºðèéí êàáèíààñ ñàëäàãã¿é áàíäè ìºí øèâ äýý” õýìýýí íàìàéã ºõººðäºõ. Öýðýãò ÿâñàí ààâûãàà ñàíàõûí ýðõýíä àâãà àõûíõàà ºâºð ò¿ðèéä ýðõýëæ, ìàøèíûõ íü êàáèíä ºññºí õ¿¿õýä áèëýý, áè. Àâãûãàà Òîìîî ààâ, áýðãýíèéãýý Àæàà õýìýýí äóóäíà. Òýð õî¸ðòîî äîëîîí õ¿¿õäýýñ íü èë¿¿ ýðõýëæ, èë¿¿ ýðõ äàðõ ýäýëäýã áàéëàà. Òèéìäýý ÷ äýëã¿¿ð õîðøîî ÿâàõ áîëîõîä áè ºðñºëäºã÷ã¿é òîäîðíî. Àæààãàà õóäàã ðóó óñàíä ÿâàõàä íü õ¿ðòýë äàãàíà. Òîìîî ààâ ìèíü òýýâðèéí æîëîî÷ áîëîõîîð ãýðòýý ¿çýãäýõ íü õîâîð. ªíäºðõààí, ×îéðûí õîîðîíä øàòàõóóí 纺íº. Çàìä ÿâààä èðýõýýðýý áèäýíä çààâàë áýëýãòýé èðíý. Òýð ¿åä ×îéðò îðîñóóä îëîí áàéñàí áîëîõîîð òýíäýýñ æèíõýíý îðîñ áàðàà àâ÷èðäàã áàéëàà. Îðîñ ÷èõýð, áîõü, îðîñ õóâöàñ ãýýä îäîîãèéí õýëëýãýýð áîë ÷àíàð ãýæ ÷àíñàà áîëñîí ýäèéã Òîìîî ààâ ìèíü àâ÷èðäàã áàéæ äýý. Áàñõ¿¿ Çàâõàíû ñàðìàé äýýëò ãýæ øàðæèãíàñàí öàãààí öààñòàé ãîçãîð ÷èõýð ¿å ¿åõýí àâ÷èðíà. Èíãýýä òîî÷îîä áàéâàë îëíûã áè÷èæ áîëíî. Áàãà íàñ ìèíü òýð ÷èãýýðýý àìòòàíû òóõàé äóðñàìæ ÷ þì øèã. Õ¿¿õýä íàñ ãýäýã àìòòàíä äóðëàæ, ñàéí ñàéõàí á¿õýíä òýì¿¿ëæ, õ¿ñýë ìºðººäºë人 õºòëºãäºí ºñ÷ ºíäèéäºã áîëîõîîð àðãà ÷ ¿ã¿é þì áîëîâ óó. Áàãàäàà èääýã áàéñàí áîð åýâýí, Àæààãèéí õàéðñàí áîîðöîã õ¿ðòýë ÿìàð àìòòàé áàéæ âý. Áèäíèéã ãýðòýý áóæèãíàæ áàéõàä ìàøèíû äóó ãàðâàë ¿åýë¿¿ä ìààíü “Ààâ èðëýý, ààâ èðëýý” ãýñýýð ã¿éëäýí ãàðíà. Áè ÷ áàñ “Òîìîî ààâ èðëýý” ãýýä òýäýíòýé óðàëäààä õàðàéëãàíà. Àæàà ìèíü óãèéí òàéâàí õ¿í òóë “Ààâûíõ íü ìàøèíû äóó áèø áàéíà àà” ãýýä íàëàéæ ñóóõ. Íýýðýý ë ºíºº ìàøèí íü Òîìîî ààâûí öèñòåðí áèø ººð “ÇÈË-130” áàéäàã ñàí. Òýð ¿åä Àæààã Òîìîî ààâûí ìàøèíû äóó ìºí áèøèéã òýãæ ñàéí ÿëãàæ òàíüäàãèéã áè ãàéõäàã áàéëàà. Æîëîî÷ õ¿íèé ãýðãèéí õóâüä õàëóóí çàëóó íàñàíäàà ¿¿ð øºíººð, ¿äøèéí á¿ðèéãýýð òýýâðèéí çàìààñ èðýõ ýð íºõ𺺠õ¿ëýýæ ñóóäàã áàéñàí Àæàà ìèíü õàíèéíõàà ìàøèíû äóó òýãæ ñàéí ìýäýõ íü àðãàã¿é ãýæ îäîî áîääîã þì.
Áè äîëîîí íàñ äºíãºæ õ¿ðýýä áàéñàí ¿å. Íàäààñ íýã íàñààð ýã÷ ¿åýë ìààíü ñóðãóóëèéí ñóðàã÷ áîëæ áýëòãýë àíãèä îðëîî. Áè ÷ ýã÷èéãýý äàãààä ñóðãóóëüä îðíî ãýýä óðâàãàíàâ. ßìàð ÷ áàéñàí äèéëæ ñàëàõ õîéíî, Òîìîî ààâ, Àæàà õî¸ð ìèíü íàäàä ýã÷èéíõòýé ÿã àäèëõàí õóëãàíûí çóðàãòàé õººðõºí îðîñ ö¿íõ, õè÷ýýëèéí õýðýãëýë á¿ãäèéã áàçààí áýëòãýë àíãèä îðóóëëàà. Èíãýýä Õýðëýí ñóìûí àðâàí æèëèéí äóíä ñóðãóóëèéí áîñãûã àíõ àëõàí îðîâ. Íÿìæàâ ãýæ áóóðàë áàãø àíõ áÿöõàí ãàðûã ìèíü áàðèí ¿ñýã, òîîíû ä¿ðñ, çóðëàãà áè÷¿¿ëæ ýðäìèéí àÿíä õºòºëñºí þì. Áýëòãýëýý òºãñ÷èõººä ñóðàã÷ áîëñîí òîì àìüòàí Äîðíîäûí Ñ¿ìáýðò áàéãàà ãýð ð¿¿ãýý î÷èæ çóíû àìðàëòàà ºíãºðººõ þì áîëîâ îî. Íàìàð ýðãýæ èðæ íýãä¿ãýýð àíãèäàà îðíî ãýýä Ẻí õººð. Òîìîî ààâûíõàà õ¿¿õä¿¿äýýñ ¿åýë ýã÷ Òóóëòàéãàà áè èõ äîòíî. Òóóë ýã÷ ìààíü ààâûí àìèíû îõèí. Òèéìýýñ Ñ¿ìáýð ð¿¿ Òóóë ýã÷òýéãýý õàìò ãàð÷ ºã뺺. Õî¸óëàà ñóðãóóëüä îðñîí ìóíäàã õ¿ì¿¿ñ ë î÷èâ. Õàìàð äàâààí äýýðõ àëäàðò ßëàëò õºøºº, Õàíàí õºøºº, Õàëõûí ãîëûí õºâººí äýõ Åðýí áààòàðûí õºøºº, ìàðøàë Ã.Ê.Æóêîâûí êîìàíäûí áàéð, Ñ¿ìáýðèéí òºâä áàéäàã ßëàëòûí ìóçåé äýõ Ë.Äàíäàð áààòàðûí àëàã ìîðèíû ÷èõìýë ãýýä ¿çýæ õàðàõ þì çºí人, ìàíàé Ñ¿ìáýðò. Çóíû ãóðâàí ñàð ÷ äîðõíîî ºíãºð÷ íàìðûí ñýð¿¿ îðëîî. Åñä¿ãýýð ñàðûí íýãýí äºõºæ Õýíòèé ð¿¿ãýý áóöàõ áîëîâ. Òîìîî ààâ ìààíü ÿàæ èéæ àðãàëæ áàéãààä Äîðíîä ÿâàõ à÷àà îëîîä, òýíäýýñýý Ñүìáýð ð¿¿ óõàñõèéãýýä õ¿ðýýä èðëýý. Ýã÷ áèä õî¸ðûã àâ÷ ÿâàõ ãýæ ë òýð ø¿¿ äýý. Òýð ¿åä óëñûí ìàøèíààð ÿìàð ÷ òºëºâ뺺ã¿é ÷èãëýë ð¿¿ à÷àà òýýæ, áàñ õàà õîë Ñ¿ìáýð ð¿¿ çàì õàçàéæ î÷íî ãýäýã õýö¿¿ ë äàâàà áàéñàí áàéõ. Ãýâ÷ Òîìîî ààâ ìèíü ÿìàð ÷ áàéñàí Ñ¿ìáýðò äàâõèàä î÷ñîí þì äàà. Íýã òàëààð íàìàéã ýðõë¿¿ëæ áàéãàà íü òýð. Õ¿¿ãýý àâíà, ñóðãóóëüä íü îðóóëíà ãýýä ë õººðõèé àâãà ìèíü òýãæ ç¿òãýæ î÷ñîí þì. Ãýòýë ºíººõ ãýðýý ìàðòñàí Ãýñýð ãýãääýã áè ÷èíü ãýíýò æèãòýéõýí ãýð àìüòàé àìüòàí áîëæ õóâèðàâ. Õýíòèé ÿâàõã¿é ãýýä ç¿òãý÷èõñýí. Òýãýýä ë Òîìîî ààâ ìèíü ýã÷èéã àâààä áóöàæ áàéñàí þì. Òýãýõýä ë Òîìîî ààâûãàà ãîìäîîñîí áàéõ ãýæ áîääîã. Àâãà ìèíü “Òýãýëã¿é ÿàõàâ, ìèíèé õ¿¿. ªâºë, õàâàðæèí Õýíòèéä áàéñàí þì ÷èíü ãýðýý ñàíàà áèç. Ñ¿ìáýðòýý ñóðãóóëüä îð îî” ë ãýñýí. Ìàãàäã¿é “õ¿íèé õ¿¿ õ¿ðýí Ẻðòýé” ãýäãèéã áè òýãæ õàðóóëñàí áàéõ. Ãýõäýý Òîìîî ààâ ìèíü áóðõàí áîëòëîî ë íàäàä ººðèéí õ¿¿õä¿¿äýýñ èë¿¿ õàéðòàé áàéñàí äàà. Öýðãèéí õ¿í öàãààí çýýð õî¸ð íóòàããã¿é ãýã÷ýýð ìàíàéõ Ñ¿ìáýðýýñ í¿¿æ Äîðíîäûí Áàÿí-Óóëä áàéãóóëàãäñàí îòðÿäàä øèëæèæ î÷ëîî. Òýãýõýä çàõ çýýë ýõýë÷èõñýí, Õýíòèéí øàòàõóóí òýýâðèéí 10 äóãààð áààç õóâü÷ëàãäààä, Òîìîî ààâ ìèíü öèñòåðíýý ìîíõîð íîãîîí “ÇÈË-130”-ààð ñîëü÷èõñàí Áàÿí-Óóëä äàâõèæ î÷èæ áàéâ. Äàðàà íü ìàíàéõ Õýíòèéí Äàäàëûí îòðÿä ðó&oacut
Сэтгэгдэлүүд:
Сэтгэгдэл үлдээх: