Khori Buriad

Дараа нь манайх Хэнтийн Дадалын отряд руу дахиад л нүүлээ. Томоо аавд маань сав л хийвэл Дадалд давхиад ирнэ. Нэг нөхөр нь гуйгаад байхаар нь “ЗИЛ-130”-аа “УАЗ-469”-өөр сольчихсон гэдэг юм. Тэр “УАЗ-69” нэг ёсондоо миний унаа болсон доо. Би оюутан болчихсон байсан үе. Зун хичээл тарангуут Томоо аав маань хотод давхиад ирнэ. Тэгээд л намайг аваад явна. Би ч ёстой “тааллаараа” амьтан аймгийн төвд хэд хонож, дараа нь хөдөө гарч айраг, цагаа эргүүлнэ. Малчны хороо, Гэлэн хөшөө, Морь барианы газар гээд модернист Б.Галсансүхийн шүлэгт гардаг “Өндөрхаанаас зайдуу үнээдэй нютаг” бол миний бага насаа үдсэн газрын нэг билээ. Аймгийн төвөөс баруун тийш Өндөр дов, Гүн нуур, Аяган хонхор, Сүүл ухаа, Сүүж худаг хавиар манай хөгшчүүд зусна. Хойшоо Баянмөнх, Цогт өндөрийн энгэр, урагшаа Хэрлэнгийн өмнө биед ч хааяахан зусдаг байв. Хот газар ном шагайж, ядаргаанд орсон амьтан хөдөө эрүүл агаарт “тэнхэрч” аваад наадам өнгөрөөгөөд Томоо ааваараа Дадал хүргүүлнэ. Намар хичээл эхлэхэд мөн л Томоо аав минь хотод хүргэж ирдэг сэн. Оюутны өвлийн амралтаар намайг авах гээд яаж ийгээд л хүрээд ирнэ.

ъъъ ъъъ ъъъ



Өнгөрсөн намар Өндөрхаандаа очив. Юм бүхэн нь янзаараа. Зарим гудамж, талбай, хашаа хайс нь арав гаруй жилийн өмнөхөөс огт өөрчлөгдсөнгүй. Ганц нэгхэн шинэ байшин нэмэгдсэн ч гэлээ миний Өндөрхаан дотно бүхнийг минь хадгалсан хэвээр. Ухаан орсон цагаас ой дурсамжид зурагдан үлдсэн талын бяцхан суурин минь дэлхийн ямар ч сайхан хотоос илүү санагддаг юм. Төв гудамжных нь замыг нэгэн эрх мэдэлтний хувийн компани зассан ч өнөөх нь жил ч бололгүй эвдрээд жолооч нарын уурыг барсан нидрүүлэг болж орхиж. Аймгийн Засаг дарга нэг их олон мянган мод тарьсан гэж хэвлэлээр сурталчлаад байсан. Гэтэл ногоон хэрэм ч билүү хүрэм ч гэлүү, жигтэйхэн сайхан нэр хайрласан моддын ихэнх нь хувхай цагаан саваа болчихож. Гэлээ гээд Өндөрхаан минь муухай болсонгүй. Тоостой ч гэлээ гудамж, талбайд нь бүртийх хоггүй. Гял цал, шил толь болсон хотын гудамжнаас илүү энгийн, илүү цэмцгэр. Хөлчүүхэн Р.Чойномын “Буриад” найраглалаа уншиж суусан цэцэрлэг, эгэлхэн Н.Нямдоржийн шүлгээ бодож алхсан гудамж хэвээрээ. “Урагшаа” сонины улаан байшиндаа Л.Ожгоош гуай маань бичгийн машинаа тогшин хоржоонтой, наргиантай өгүүллэгээ тэрлэн суугаа шиг л санагдана. Оюутан байхдаа зуны амралтаар Өндөрхаандаа ирээд болсон болоогүй хэдэн шүлгээ сугавлаад Л.Нямаа багшийнх руугаа гүйдэг сэн. Тийнхүү гүйдэг байсан жим өнөө ч хэвээрээ.

“Миний багш гунигийн байшинд амьдардаг

Мишигийн Цэдэндорж гуайн хөргөөр гэрээ гоёдог…” хэмээн С.Наранчимэг анд маань бичсэн тэр даруухан саарал байшин сэтгэлд дулаа оргиулах ажгуу. Хан Хэнтийн шүлэгчдийг оюуны сүүгээрээ “угжиж” найргийн цээнд хүргэсэн Л.Нямаа багш маань өнөөдөр нийслэлийн иргэн болж, “Их засаг” их сургуульд багшлан, мянга мянган шавь нараараа хүрээлүүлэн суугаа билээ.

Өндөрхааныхаа гудамжаар алхахад багадаа уншсан үлгэрийн номын хуудсыг дахин сөхөх мэт элгэмсэг, нандин дурсамж цээжинд амилна. Төрсөн нутгийн ус, агаар төдийгүй шороо нь хүртэл хүний эд, эсэд шингэсэн байдаг гэнэм. Тийм аваас миний эд, эс бүхэнд Өндөрхаан минь бий. Үүрээр тахиа донгодох, үдшийн бүрийд ноход хуцах, зуны байшингийн дээврийг бороо нүдэж, үл ялигхан цоорхойгоор дусаал гоожих, өвлийн цагаан Хэрлэн харзлан урсах нь зүрх сэтгэлд минь ер бусын аялгуу болон шингэжээ. Энэ аялгууг би зөвхөн нутгаасаа л сонсдогтоо Өндөрхаандаа очих сон гэж цаг үргэлж тэмүүлж, дуниартсан намрын өдөр холыг зорихдоо эргэж хурдан ирэх сэн гэж яаран адгадаг юм. Ноднин жил наймдугаар сарын бороотой бүрхэг үүрээр хотыг зорин мордохдоо

“Өвгөд нь цөөрсөн Өндөрхаандаа

Өвгөн болоод ирнэ ээ…” хэмээн тэмдэглэлийн дэвтэртээ бичсэн сэн. Өлгийн минь үнэртэй хотдоо өнө удалгүй очно оо. Ажин түжинхэн суурингаа санаж ирээд хоргодож буцдаг нүүдлийн шувуу билээ, би.

ih goyo setgegdel bna.argagui l minii chinii dadal unduhaanas zaiduu uneide minii niyutag da