Khori Buriad

ßâóó íàéðàã÷ õàâðûí òýðã¿¿í ñàðûí õóó÷äààð ýõýýñ ìýíäýëæýý. Ýíý íü ãóðàâäóãààð ñàðûí 15 áàéñàí àæ. Íàéðàã÷èéí ìýíäýëñýí ýíý ºäðèéã ýä¿ãýý ßâóóãèéí ºäºð-ÿðóó íàéðãèéí áàÿð áîëãîí òýìäýãëýõ áîëæ. Ìîíãîëûí îð÷èí ¿åèéí ÿðóó íàéðàãò õàâàð ìýò óòãà óÿíãà àâ÷èðñàí ýíý íàéðàã÷èéã íýãýí ¿åèéí óðàí á¿òýýë÷ íºõºä õèéãýýä øàâü íàð íü “Ìèíèé ßâóó” õýìýýí ýëãýìñýã äîòíîîð äóðñäàã. ¯¿íèéã áè÷èã÷ ßâóóãèéí ºäºðò çîðèóëæ õî¸ð æèë äàðààëàí ðàäèîãèéí íýâòð¿¿ëýã áýëòãýõ ÿâöàà ßâóó íàéðàã÷òàé íýã ºäºð ìýíäýëñýí, ººðººð õýëáýë ßâóóãèéí ºäðººð òºðñºí ºä𺺠òýìäýãëýäýã õî¸ð íàéðàã÷òàé óóëçàæ õàëóóí äîòíî äóðñàìæèéã íü õóâààëöàæ áàéâ. ßâóóãèéí øàâü áàéñíààðàà áàõàðõàõ, èõ íàéðàã÷ààð ø¿ëãýý çàñóóëæ, àíõíû íîìîî àðèóòãàí ø¿¿ëãýñíýý èõ õóâü çàÿà õýìýýí ÿðèõ íàéðàã÷èäòàé ÷ îëîíòàà òààðàëäàæ áàéâ. Æèë á¿ðèéí õàâàð òýìäýãëýäýã ßâóóãèéí ºäºð áèäýíä ßâóóãèéí ýðèí ºíººäºð ÷ ãýñýí ¿ðãýëæèëñýýð áàéãààã ñàíóóëäàã áèëýý. 

Ìîíãîë Óëñûí ñî¸ëûí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí, ÿðóó íàéðàã÷ Ë.Õóóøààí: ßâóó áèä õî¸ð íýã ºäºð òºðñºí

-Á.ßâóóõóëàí áèä õî¸ð íýã ºäºð òºðñºí. Ìîíãîëûí óðàí çîõèîëä 1929 îíûõîí õýä õýä áèé. ßâóó áèä õî¸ð íýã æèëèéí íýã ºäºð òºðñíººðºº îíöëîãòîé. Áèä íýã ¿åèéí óëñ ó÷ðààñ áàãààñàà, çàëóó çàíäàí íàñíààñàà ¿åðõýæ, íºõºðëºæ ÿâñàí. Á.ßâóóõóëàíã 1950-èàä îíû ýõíýýñ ë ìýääýã áîëñîí. Áè 1951 îíä áàãøèéí ñóðãóóëü òºãññºí. Ýíý áîë Ö.Ãàéòàâ, Á.ßâóóõóëàí íàð èä óðàí á¿òýýëýý ýõýëæ áàéñàí ¿å. Òýð ¿åä áèä ðàäèîãîîð ø¿ëýã çîõèîëîî óíøèõ çýðãýýð èõ òààðàëääàã áàéëàà. Õàðèí Á.ßâóóõóëàíã á¿ð ñàéí ìýäýõ áîëñîí íü õîéíî ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéõ ¿å þì. Áèä õî¸ð Ìîñêâàä õàìò ñóð÷ áàéñàí. Áè Îëîí óëñûí õàðèëöààíû äýýä ñóðãóóëüä, Á.ßâóóõóëàí ìààíü Ì.Ãîðüêèéí íýðýìæèò Óòãà çîõèîëûí äýýä ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéñàí þì. Ýíä áàéõûí òàíèë áàéñíààñ ãàäíà òýíä î÷îîä á¿ð ñàéí äîòíî òàíèëöñàí. Á.ßâóóõóëàí õîéíî î÷ñîí æèëýý ÓÇÄÑ íü òóñãàé áàéð áàéãààã¿é ÷ þì óó, Ìîñêâàãèéí öàõèëãààíû äýýä ñóðãóóëèéí áàéðàíä áàéñàí þì. Òýð Öàõèëãààíû äýýä ñóðãóóëüä ìèíèé íàéç Ä.Ìèøèãäîðæ ñóð÷ áàéëàà. Òýãýýä áè ßâóó òýð õî¸ð äýýð ¿ðãýëæ î÷íî. Òýä íàð ÷ ãýñýí ìàíàéõààð ¿ðãýëæ èðäýã áàéâ. Òýð ¿åä Ìîñêâàä ìîíãîë îþóòíóóä òóí îëîí ñóðàëöäàã áàéëàà. ßâóó íýãýí ¿åèéí îþóòíóóäûí äîòðîîñ õîæèì íýðò ñýòã¿¿ë÷ áîëñîí ×îéæèëæàâòàé íýëýýä äîòíî ¿åðõäýã áàéñàí.

-ßâóóõóëàí ãóàéã ÿðóó íàéðàã÷èéíõ íü õóâüä òºäèéã¿é õ¿íèéõ íü õóâüä ñàéí ìýäýõ õ¿íèé íýã íü òàíûã ãýäýã þì áèëýý?                       

-ßâóó ìàø äàðóó òºëºâ õ¿í. Áóñäûã ÿìàð íýãýí þìàíä ººíòºãëºõ, çºðºõ ìàðãàëäàõ òèéì þì áàéõã¿é. Èõ çºí㺺ð, èõ òàéâàí èéì ë õ¿í áàéäàã áàéñàí. Ñ¿¿ëä òºãñ÷ èðñíýýñýý õîéø ìàíàé õî¸ð ãýð äº÷èí ìÿíãàòàä îéðõîí áàéäàã áàéñàí áîëîõîîð õàãàñ ñàéí, á¿òýí ñàéíä æààõàí óéäâàë ßâóó ìàíàéõààð îðîîä èðäýã, áè ÷ òýäíèéõýýð î÷äîã áàéëàà. Ñ¿¿ëä ìèíèé “Äýíæèéí íàìàð” ÿðóó íàéðãèéí íîìûã Á.ßâóóõóëàí ðåäàêòîðëîí ãàðãàæ áàéñàí. ßâóó ìààíü Çîõèîë÷äûí õîðîîíä áàéõäàà íàäàä èõ ò¿øèã òóëãóóð áîëæ áàéâ. Ò¿¿íèéã íàñ áàðñíààñ õîéø æààõàí ãàíöààðäñàí. Ì.Öýäýíäîðæ ìààíü íàäàä íýëýýä ò¿øèã òóëãóóð áîëæ áàéñàí. Ýíý õî¸ðûãîî ººä áîëñíîîñ õîéø ºòºëñºí õîéíîî ºí÷ðºâ ãýã÷ áîëæ æààõàí òèéìýðõ¿¿ ë áàéãàà. ßâóó àñàð èõ àâüÿàñòàé, ºíäºð áîëîâñðîëòîé ÿðóó íàéðàã÷ áàéñíààñ ãàäíà ò¿¿íèé íýã îíöëîã ÷àíàð íü èõ õ¿íëýã. Èõ äàðóó òºëºâ, õ¿íä òóñàðõàã, íàéçàðõàã ñàéõàí çàíòàé. ßâóóõóëàí áîë ¿åèéí ¿åä ¿ëäýõ ìºíõèéí á¿òýýëòýé òîì ÿðóó íàéðàã÷ ãýæ íàéçûãàà õ¿íäýòãýæ ÿâäàã þì. 

-ßâóóõóëàí ãóàé íýãýíòýý “Òýìýýí òîîòîé ø¿ëãèéã ìèíü” ãýæ áè÷ñýí áàéäàã. Ø¿ëãýý èõ óäààí áîäîæ áàéæ áè÷äýã áàéæ ýý äýý?

-Òýðýýð ÿðóó íàéðàãò èõ íÿìáàé õàíääàã. Þìàà èõ çàñäàã. Èõ îëîí äàõèí çàñíà. Ç¿ãýýð íýã õàëüò ìºëò íýã àìüñãààãààð áè÷÷èõã¿é. Èõ îëîí äàõèí áè÷íý. ¨ñòîé íýã óðàí äàðõàíû àæèë øèã. Äàðõàí õ¿í íýã õýý óãàëç àëò ìºíãºí äýýð ãàðãàõäàà ÿàæ íàðèéí àæèëëàäàã âý, ÿã ò¿¿í øèã. Òýãýýä íýã óíøñàí ø¿ëãýý äàðàà íü øàë ººð áîëãî÷èõñîí áàéæ áàéíà. Èõ öýíýæ, ¿ãýý îíîæ õýëäýã áàéñàí. Èõ õºäºëìºð÷ õ¿í.

Çàðèì õ¿í ðîìàí áè÷äýã óëñ áîë èõ õºäºëìºð÷, ÿðóó íàéðàãò áîë íýã èõ õºäºëìºð ãàðààä áàéõ þó áàéäàã þì. Îíãîäîîð íýã ãÿëñõèéãýýä ë áè÷÷èõäýã þì ãýæ ÿðüäàã. Òýð áîë òèéì áèø. Ìàø íàðèéí áîäîæ, òóíãààæ õèéâýë ÿðóó íàéðàã èõ íºð àæèë øààðääàã. Á.ßâóóõóëàí áîë ¿íýõýýð ø¿ëãýíäýý íýí õàðèóöëàãàòàé õàíäàæ, ººðèéíõºº àâüÿàñ áèëãèéã ò¿¿íäýý çîðèóëæ áàéñàí. ßâóóãèéí íýã ñàéõàí ÷àíàð íü áèåý òîîäîãã¿é, õýçýýä äàðóó. Ñàéí ÿðóó íàéðàã÷ òºäèéã¿é ñàéõàí õ¿í áàéñàí.

Ìîíãîë Óëñûí ñî¸ëûí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí, óòãà çîõèîë ñóäëàà÷ ø¿¿ìæëýã÷, äîêòîð Ö.Õàñáààòàð: ßâóóãèéí íýð öàã óëèðàõ òóñàì óëàì òîäîð÷ áàéíà.

-Ñ.Ýðäýíý, Ö.Ãàéòàâ, Á.ßâóóõóëàí áèä íýã ¿åèéíõýí. Òýð ãóðàâ íàäààñ íýã àõ. Ö.Ãàéòàâûã áè ñóðãóóëü òºãññºíººñ íü õîéø ë ìýäíý. 1950-èàä îíä áè Óëñûí õýâëýëèéí ãàçàð åðºíõèé ðåäàêòîðîîð àæèëëàæ  áàéëàà. Ìàíàé àæèë äýýð çîõèîë÷èä ¿ðãýëæ èðäýã áàéëàà. ßâóóãèéí “Öýíõýðìàíäàëûí òýíãýð äîð”, ”Áèäíèé õ¿ñýë” çýðýã àíõíû íîìóóä æààõàí ñóëõàí áàéñàí. Òýãýýä Ìîñêâàä Ì.Ãîðüêèéí íýðýìæèò Óòãà çîõèîëûí äýýä ñóðãóóëèéã òºãñ÷ èðýýä àâüÿàñ áèëýã, îíãîä  íü ¸ñòîé áàäàðñàí äàà. Èõ ñàéõàí çîõèîëóóä áè÷ñýí. Òîðãîí ìýäðýìæòýé, Ìîíãîë àõóé, åðòºíö, çàí çàíøëûã ñàéí ìýääýã èéì ÿðóó íàéðàã÷ áîëæ ãàð÷ èðñýí. ßâóóãèéí òóõàé îëîí ñàéõàí äóðñàìæ áàéíà àà.

1950 õýäýí îíä Èõ òýíãýðèéí àìàíä íàì, çàñãèéí óäèðäàã÷èä áèäíèéã õ¿ëýýæ àâñàí þì. Îëîí õ¿í óðàí çîõèîëûí ÿíç á¿ðèéí ñýäâýýð èëòãýë òàâüñàí. Òýãýõýä Á.ßâóóõóëàí ÿðóó íàéðãèéí òàëààð, áè ø¿¿ìæëýëèéí òàëààð èëòãýë òàâèâ. Îëîí òîì äàðãà íàð, á¿õ çîõèîë÷èä áàéñàí. Áèä õî¸ð îëíû ºìíº ¿ã õýëæ ¿çýýã¿é áîëîõîîð èõ ñàíäàðñàí. Òýãýýä õî¸óëàà èëòãýë òàâüñíû äàðàà ßâóó íàä äýýð èðýýä, “×è áèä õî¸ð ë èõ áàðàãòàéõàí ÿðèõ øèâ äýý, ñàíäðààä ë…” ãýæ õýëæ áàéñàí þì.

ßâóóã ãàäíààñ íü õàðàõàä òèéì òîì ÿðóó íàéðàã÷, 纺ëºí ìÿíäàñëàã, òîðãîí ìýäðýìæòýé õ¿í ãýæ õýëìýýðã¿é. Íýã áàðàéñàí, èõ òèéì “ñåð¸çíûé” õ¿í áàéñàí þì ø¿¿ äýý. Ãýòýë ø¿ëã¿¿ä íü øàë îíäîî, èõ íàðèéí.

Ãàäààäûíõàí ìàíàé ßâóóãèéí ø¿ëýã çîõèîëûã èõ ¿íýëäýã áàéñàí. “Îãîí¸ê” ñýòã¿¿ëä Â.Ñàôðîíîâ Á.ßâóóõóëàíã “Äîðíûí èõ ÿðóó íàéðàã÷” ãýæ áè÷ñýí. Ò¿¿íèéã íü áè íý㠺㿿ëýëäýý ýø òàòñàí þì. Ò¿¿íýýñ õîéø ßâóóã Äîðíûí èõ ÿðóó íàéðàã÷ ãýæ íýðëýõ áîëñîí. Áè íýã óäàà Ìåðçó Òóðñóí Çàäàíû îéãîîð Òàæèêñòàíä î÷ëîî. Òýãýýä òýíäõèéí ãàäààä óðàí çîõèîëûí íîìûí ñàíä îðæ Ìîíãîëîîð õýâëýãäñýí çîõèîë ñóðàãëàñàí þì. Íîìûí ñàíãèéí ýðõëýã÷, “Áè îäîîõîí, àðàâõàí ìèíóòûí äàðàà àâ÷èð÷ ºãüå” ãýñýí. Òýãýýä Á.ßâóóõóëàí îð÷óóëæ, Ä.Ãîìáîæàâûí ðåäàêòîðëàñàí “Òýðýã÷èí Õàñààí” ãýäýã íîìûã àâààä èðñýí. Áè òýíä áàéñàí îëîí çîõèîë÷äîä, “Ìèíèé õî¸ð íàéç ¿¿íèéã îð÷óóëæ ãàðãàñàí þì àà” ãýæ áàõàðõàæ áàéñàí.

ßã òýð ¿åä áè Òàæèêñòàíä Ñëîâàêèéí ÿðóó íàéðàã÷ ×åæ Ìàåêòàé óóëçñàí. Òýðýýð, “Áè äºíãºæ ñàÿ Á.ßâóóõóëàíãèéí ø¿ëã¿¿äèéã îð÷óóëëàà. Á.ßâóóõóëàíä áàÿð õ¿ðãýýðýé” ãýæ áàéñàí. Ýíý ìýòýýð ßâóóãèéí òóõàé ãàäààä, äîòîîäîä äóðñ÷ ÿðüæ áàéõûã îëîí óäàà ñîíññîí.

Áè ìàðòäàãã¿é þì. Íýãýí óäààãèéí îëîí óëñûí ø¿¿ìæëýã÷äèéí õóðëûí çàâñàðëàãààð ßâóó íàìàéã áóôåòýíä äóóäëàà. Òýð ¿åä ßâóó ÀÈÕ-ûí äåïóòàò, Çîõèîë÷äûí õîðîîíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà áàéñàí ë äàà. Áóôåòíààñ àðõè àâ÷ íàìàéã äàéëààä, áèä õî¸ð íýëýýä þì ÿðüñàí. Îðîé  íü ßâóóãèéíä î÷ëîî. Òýðýýð íàäàä ãàäààäàä õýâëýãäñýí ø¿ëãèéíõýý ò¿¿âð¿¿äèéã ¿ç¿¿ëñýí. ×åõîñëîâàê, Îðîñ ãýýä îëîí õýëýýð ãàðñàí íîìóóä áàéâ. ßâóó Ðûìà Êàçàêîâàòàé èõ íàéç áàéñàí ë äàà. Íàäàä Ðûìà Êàçàêîâàãèéí îð÷óóëñàí ø¿ëã¿¿äèéã ¿ç¿¿ëñýí. Òýð îðîé äîêòîð Ñ.Ëóâñàíâàíäàí, Ä.×èìèääîðæ áèä õýä èõ óäààí ÿðüæ ñóóñàí. Ýíý áèäíèé óóëçñàí õàìãèéí ñ¿¿ë÷èéí îðîé áàéñíûã ìýäýýã¿é. Ìàðãààø íü áàéíà óó, íºãººäºð íü áàéíà óó Ñ.Ýðäýíý óòàñäàí, “ßâóó ìààíü ºíãºð÷èõ뺺” ãýäýã õàðóóñàëò ìýäýýã äóóëãàñàí.

ßâóóãèéí íýð öàã óëèðàõ òóñàì óëàì òîäîð÷ áàéíà. Ýíý áîë æèíõýíý àâüÿàñòàé õ¿íèé øèíæ ÷àíàð.