Ìîíãîëûí çîõèîë÷äûí ýâëýëèéí øàãíàëò ÿðóó íàéðàã÷ Ëîìáûí Íÿìàà
¯ÍÄÝÑÍÈÉÕÝÝ ßÐÓÓ ÍÀÉÐÃÈÉà ªªÄ ÒÀÒÀÕ ÑÀÍ
“ßðóó íàéðàã ãýäýã íýãýí òºðëèéí òýíãýðëèã òîîíû óõààí àãààä òýð íü àëü íýã õèéñâýðëýë áóñ áèåò áîëîõ ãóðâàëæèí, áºìáºðöºã çýðãèéí òýãøèòãýë áèø. Õàðèí õ¿ì¿¿íëýã ñýòãýë ç¿ðõíèé òýãøèòãýë þì”
Ýçðà Ïàóíä
“ªâñíèé ãàíö øèðõýãýýñ îð÷ëîí åðòºíöèéã òàíèìó”
Ó.Óéòìåí
“Øèíæëýõ óõààí ÿðóó íàéðàã õî¸ð õî¸óëàà ìýäëýã þì”
Äåë¸ç
“Òîî áîäñîí õ¿í òîî÷èí áîëíî. ßðóó íàéðàã óíøñàí õ¿í õ¿í áîëíî”
Ñîôîêëü
ßðóó íàéðãèéí äîòîîä ìºí ÷àíàðûã õºãæ¿¿ëüå
Íýãýí öàãò äýëõèéí õàãàñûã óõààí, çýâñýã, õóðäàí ìîðèíû õ¿÷ýýð ýçýëæ áàéñàí àðä ò¿ìýí åðòºíöèéã ýçýãíýñýí ÿðóó íàéðàãòàé áàéõ ó÷èðòàé õýìýýí ìóíõàãëàí áîäíîì. Óëñ ¿íäýñòíèé ãàçàð íóòàã ºðãºí óóäàì áàéõ, õ¿í àì îëîí ñàÿ áàéõ ÿðóó íàéðãèéí õºãæèëä ÿìàð õàìààòàé þì áý? Æèæèãõýí ¿íäýñòýí àóãàà òîì óðàí çîõèîë, ÿðóó íàéðàãòàé áàéæ áîëîõã¿é ãýæ ¿¿? “Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî”, “Æàíãàð”, “Ãýñýð” õýìýýõ ãóðâàí òóóðâèëààð ñî¸ëò õ¿í òºðºëõòºí Ìîíãîëûã ìýäíý. Ìîíãîëûí ÿðóó íàéðàãò ãàéõàìøèãò á¿òýýëýýðýý øèíý ¿çýãäýë àâ÷èðñàí Äîðíûí èõ íàéðàã÷ Á.ßâóóõóëàí “Ø¿ëýã ÷è áèä õî¸ðò äýëõèéí äýâæýý õýðýãòýé” õýìýýí áè÷ñýí. Ýíý ¿ã èõ ßâóóõóëàíãèéí áèäýíä ¿ëäýýñýí ãýðýýñëýë þì. Ìîíãîëûí ÿðóó íàéðãèéí õºãæëèéí ñ¿¿ëèéí 250 æèëèéí ò¿¿õèéã ýðãýö¿¿ëýí áîäîæ ¿çâýë ìàíàéä ÿðóó íàéðãèéí õýä õýäýí ñóðãóóëü, “øêîë” áèé áîëæýý. Äîãøèí íî¸í õóòàãò Ðàâæààãèéí á¿òýýëýýñ ýõòýé ãóðâàí ãîâèéí, Ëó æàíæèí ã¿íèé ø¿ëýã äóóëëààñ óíäàðãàòàé Óâñ-Õàí Õºõèéí, ªíäºð ãýãýýí Çàíàáàçàð, Çîõèñò àÿëãóó÷ Æàìüÿíãàðàâûí á¿òýýëýýñ îõü óíäàðãà àâñàí Àð, ªâºðõàíãàéí, Öîãò õóíòàéæèéí ã¿í óõààíû òóóðâèëààñ òàñàð÷ õîé÷ ¿åý òºð¿¿ëñýí Áóëãàí õàíãàéí, Èõ Íàöàãäîðæèéí ìºíõèéí á¿òýýëèéí ¿ðãýëæëýë Èõ øàâèéí, ¿å ¿åèéí àõìàä óðàí á¿òýýë÷äèéí øèéðèéã õàòààõ ÿðóó íàéðàã÷äûã òºð¿¿ëñýí Õàí Õýíòèé, Äàðüãàíãà, Ãîâü-Àëòàéí çýðýã ÿðóó íàéðãèéí äýã ñóðãóóëèóä áè÷èãäýýã¿é óëàìæëàë, òýíãýðëèã îþóí ñàíààíû õ¿÷ýýð á¿ðýëäýí õºãææýý. Ìàíàé ÿðóó íàéðàãò ººðèéíõºº óðñãàëûã òóíõàãëàæ àëáàí ¸ñîîð çàðëàñàí “Áèø¿áè”, “Ãóíó” óðñãàë, ýñ áºãººñ “Õ¿ðýý õºâã¿¿ä”, “XXI çóóí” óðñãàë, óðàí çîõèîë, ø¿¿ìæ ñóäëàëûã õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãîòîé “Øèíý ø¿¿ìæ” ÷èãëýë àíõààðàë òàòàõóéö á¿òýýë òóóðâèæ áàéíà. 1990-ýýä îíû íèéãìèéí îþóí ñàíààíû àìüäðàëä ãàðñàí äîíñîëãîî õ¿ì¿¿ñèéí óðàí ñàéõíû ñýòãýëãýýíä ººð÷ëºëò àâ÷èð÷ õ¿í òºðºëõòíèé á¿òýýñýí óðàí á¿òýýëèéí àðãóóä Ìîíãîëûí óðëàã, óðàí çîõèîë, ÿðóó íàéðàãò íýâòýð÷ ýõýëñýí þì. Íýðò ñýòãýã÷, çîõèîë÷, ÿðóó íàéðàã÷ Ä.Óðèàíõàé “Óëààíáààòàð” ñîíèíä ºãñºí ÿðèëöëàãàäàà äóðäñàíààð Ìîíãîëûí ÿðóó íàéðàãò 10 ãàðóé “èçì” àìæèëòòàé íýâòýð÷ áàéãàà ãýæýý. 1990-ýýä îíîîñ ÿðóó íàéðàã òóóðâèæ ýõýëñýí îëîí àðâàí ÿðóó íàéðàã÷èä ººðñäèé㺺 “̺íãºí ¿åèéíõýí” õýìýýí íýðëýæ çîõèîë á¿òýýë òóóðâèæ áóé. Ñýòãýëãýýíèé ýðõ ÷ºëºº íýýãäýí óðàí ñàéõíû ñýòãýëãýýíèé õóâü çàÿàíû õ¿ç¿¿í äýýð òàâüñàí ¿çýë ñóðòàë õýìýýõ àëìàñàí ñ¿õèéã ò¿¿õèéí õîã äýýð õàÿñàí 15 æèëä ÿðóó íàéðãèéí îëîí çóóí íîì õýâëýãäýí ãàð÷ íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëîâ. Ýíý ¿åä ¿ã õîëáîæ ø¿ëýã áè÷äýã áîëãîí íîì òóóðâèæ, ìºíãºòýé, ìºí㺠îëîõ ÷àäâàðòàé áîëãîí íîìîî õýâë¿¿ëñýí. Íîì ñóäàð îëíîîð õýâëýãäýí õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýëä àðèóñàë õàéðëàõ íü þóíû áóðóó áàéõ áèëýý. Õîò õºäººãèéí íîìûí ñàíãóóäûí òàâèóð äýýð ãî¸ ãî¸ õàâòàñòàé íîì õàðàãäàõ íü “í¿äíèé ÷èìýã” á¿ëãýý. Æèë á¿ð õîò, àéìàã, ñóì á¿ðä ÿðóó íàéðãèéí íààäàì çîõèîí áàéãóóëàãäàæ õ¿ì¿¿ñèéí îþóíû óõààíû öàíãààã ÿðóó íàéðãèéí øèäýò ýð÷èìëýã ìºð¿¿äýýð òàéëæ áàéíà. ßðóó íàéðãèéí îð÷óóëãûí õºãæèëä øèíý àëõàì õèéæ ñîöèàëèçìûí ¿åä “õààëòòàé” õºðºíãºòíèé ãýæ íýðëýãäýæ áàéñàí îëîí îðíû ÿðóó íàéðàã÷äûí á¿òýýëèéã ýõ õýëíýýñ íü îð÷óóëæ àðä ò¿ìýíäýý õ¿ðãýæ ýõëýâ. Ýíý á¿õýí áîë ÿðóó íàéðàãò ãàðñàí äýâøèë þì. Ìîíãîëûí ÿðóó íàéðãèéí äîòîîä ìºí ÷àíàðò æèíõýíý õºãæëèéã ÿàæ áèé áîëãîõ âý? ãýäýã àñóóëòàä çºâ õàðèóëò ºãºõ øààðäëàãàòàé áîëîâ. ªíººäºð õ¿í òºðºëõòíèé óëñ ¿íäýñòýí á¿ð õ¿íèé õºãæëèéí ÷àíàð, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ÷àíàð, îþóí ñàíààíû õºãæëèéí ÷àíàð ãýäýã îéëãîëòûã àíõààðàëòàé àâ÷ ¿çäýã áîëñîí öàãò áèä “ÿðóó íàéðãèéí õºãæëèéí ÷àíàð” ãýäýã îéëãîëòûã ýðõ áèø àíõààð÷ ¿çýõ íü ç¿éòýé áèçýý. ßðóó íàéðãèéí õºãæëèéí ÷àíàðûã àâ÷ ¿çýõèéí òóëä ßðóó íàéðàã ãýæ þó âý?, Õºãæèë ãýæ þó âý?, ×àíàð ãýæ þó âý? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàõ ó÷èðòàé. ßðóó íàéðàã ãýæ þó âý ãýäýã àñóóëòàä ìÿíãà ìÿíãàí õàðèóëò áàéäàã. Ýðòíèé Ýíýòõýãèéí “Óïàíèøàä” ñóäàðò
Áîäèñûí àìèí ñ¿íñ íü øîðîî
Øîðîîíû àìèí ñ¿íñ íü óñ
Óñíû àìèí ñ¿íñ íü õ¿í
Õ¿íèé àìèí ñ¿íñ íü õýëýõ¿é
Õýëýõ¿éí àìèí ñ¿íñ íü Ðèãâåäè
Ðèãâåäèéí àìèí ñ¿íñ íü Ñàìîâåäè
Ñàìîâåäèéí àìèí ñ¿íñ íü Óäãèäà
×àíàð á¿ãäèéí äýýäèéí äýýä Óäãèäà
×èíàãø íàéì äàõü òýíãýðò çàëàðìîé ãýæýý.
Õºãæèë ãýäýã óõàãäàõóóíûã òàéëáàðëàñàí ã¿í óõààíû, ýäèéí çàñãèéí, ñîöèàëîãèéí, ñýòãýë ç¿éí îëîí òîäîðõîéëîëò áàéäàã áîëîâ÷ òóõàéí óëñ ¿íäýñòýí õ¿íèé îþóí ñàíààíû õºãæëèéí ò¿âøèí㺺ð òîäîðõîéëäîã íü ¿íýíä îéðõîí òîäîðõîéëîëò þì. Íýãýí ñóóòàí, óëñ ã¿ðíèé õºãæèë íü ºíäºð ºíäºð áàðèëãà öîãöîëñîí õîò òîñãîí áóñ òýð õîòîä àæ òºðºí ñóóãàà õ¿íèé îþóí ñàíàà, ñî¸ëûí ò¿âøèí þì ãýæ õýëñýí áàéäàã. Àëèâàà ¿éë àæèëëàãààíû ÷àíàð ãýäýã íü òóõàéí ¿éë àæèëëàãàà õ¿íèé ìºí ÷àíàðûã õýðõýí ººð÷èëæ ÷àäàæ áàéãààãààð íü õýìæèãääýã ¿ç¿¿ëýëò þì. Òýãâýë ÿðóó íàéðãèéã õ¿íèé ñýòãýëä àðèóñàë, óõààðàë ºãñºí äîòîîä ìºí ÷àíàðààð ¿íýëýõ øààðäëàãàòàé áîëîâ óó. Õ¿íèé îþóí ñàíàà òåõíèêèéí ÷àäàëä àâòàãäàí “òåõíèê çàñàãëàë”-ûí øèíæòýé áîëæ áàéãààã ÞÍÅÑÊÎ óõààðàí 1999 îíû 11,12 äóãààð ñàðä Ïàðèñ õîòíîî áîëñîí 30 äóãààð ÷óóëãàíààðàà òóíõàã ãàðãàñàí áèëýý. Ïàðèñûí òóíõàãò þó ºã¿¿ëýâ. Òóíõàãûí íýãä¿ãýýð ç¿éëýýñ èø òàòüÿ.
“ªíººãèéí äýëõèé åðòºíöºä ãîî ç¿éí øààðäëàãà òýð á¿ð õàíãàãäàõã¿é áàéíà. Õóâü õ¿ì¿¿ñèéí õàðèëöààíû íèéãìèéí ¿¿ðãèéã òàíèí ìýäýæ óõààðàë, ñýõýýðëèéã õºõ¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõ àðãà õýðýãñýëòýé áàéÿ ãýâýë äýýðõ øààðäëàãûã ÿðóó íàéðàã ë õàíãàæ ÷àäíà” /”Ìîíãîëûí ìýäýý” ñîíèíä íèéòëýãäñýí àëáàí ¸ñíû áóñ îð÷óóëãààñ àâàâ/ ãýýä ãèø¿¿í îðíóóäûí Çàñãèéí ãàçðóóäûí õèéõ àæëûã äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëñîí þì. ¯¿íä,
-Çàëóó ÿðóó íàéðàã÷äûí îëîí ò¿¿âðèéã õýâëýí íîìûí çàõ çýýëä íýâòð¿¿ëýõ ãýñýí óÿíãûí íèéòëýë÷äèéí ÷àðìàéëòûã õºõ¿¿ëýõ
-ªíºº ¿åä ÿðóó íàéðàã÷èéí óðàí óíøëàãà îëîí õ¿íèéã òàòàæ áàéãàà ó÷ðààñ óðàí óíøëàãà öýýæýýð õàéëàõ óëàìæëàëûã ñýðãýýõ
-ßðóó íàéðàã áîëîí òåàòð, á¿æèã, õºãæèì, óðàí çóðàã ãýõ ìýòèéí áóñàä óðëàãèéí õîîðîíä ýíõ àìãàëàí àìèðëàíãóé õ¿ëöëèéí ñî¸ë ãýñýí ñýäýâò ÿðèëöëàãûã ñýðãýýõ çýðýã ìàø îëîí ÷óõàë ñàíàà áàéäàã. Ïàðèñûí òóíõàãûí ¿çýë ñàíààã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä Ìîíãîë óëñûí òºð, çàñàã, çîõèîë÷äûí áàéãóóëëàãà þó õèéõ ¸ñòîé âý?
ßðóó íàéðãèéí áîëîâñðîë îëãîõ íü òºðèéí áîäëîãî
ßðóó íàéðãèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ Çàñãèéí ãàçðààð áàòëóóëàõ íü þó þóíààñ ÷óõàë ñàíàãäàíà. Ýíý õºòºëáºðò ÿðóó íàéðàã÷èéí àâüÿàñûã õ¿¿õýä áàéõààñ íü èëð¿¿ëýí øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñòýé õºòºëáºðººð õºãæ¿¿ëýõèéí òóëä ÿðóó íàéðàã÷èéã áýëòãýõ ëèöåé ñóðãóóëü áàéãóóëàõ, øàòàëñàí ñóðãàëòààð óòãà çîõèîëûí äýýä áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõ áîëîìæ á¿ðä¿¿ëýõ àñóóäëûã òóñãàõ ó÷èðòàé. ßðóó íàéðãèéí ëèöåé ñóðãàëòààð íýãýýñ 11 æèëèéí áîëîâñðîë îëãîõ ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëàõäàà õýðýãòýé õýðýãã¿é ìýäýýëýë õ¿¿õäèéí îþóí ñàíàà ðóó ÷èõäýã îäîîãèéí áóðàíãóé ñýòãýëãýýíýýñ ñàëàõ øààðäëàãàòàé þì. ªðíº äîðíûã õîëüæ õóòãàæ ººðñ人 ÷ îéëãîõã¿é ñòàíäàðòààð øàõäàã øàõàëòààñ XXI çóóíä Íîáåëèéí øàãíàëûã ýõ îðîíäîî àâ÷ðàõ ÿðóó íàéðàã÷äûí îþóí ñàíààã ÷ºëººë캺ð áàéíà. Èéì ñóðãóóëèéã öîãöëîîí áàéãóóëæ àâ÷ ÿâàõ ÷àäâàð ºíººãèéí Ìîíãîëûí øèíý ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷äýä áàéãàà ãýäýãò èòãýíýì.
ßðóó íàéðãèéí õºãæëèéã ñàéí îð÷óóëãûí ÷àíàðààð òîäîðõîéëæ áîëíî ãýñýí ñàíààã Ý.Ïàóíä õýëñýí áàéäàã. Ìîíãîë÷óóä îð÷óóëãûí îëîí çóóí æèëèéí óëàìæëàëòàé. Áèäíèé àõìàä ¿åèéíõýí äýëõèé äàõèíû óòãà çîõèîëûí îëîí ñàéõàí á¿òýýëä îð÷óóëæ õîé÷ ¿åèéíõýý îþóí ñàíààã ãèéã¿¿ëñýí à÷èéã ìàðòàõ ó÷èðã¿é. XXI çóóíä óðàí çîõèîëûí îð÷óóëãûí á¿òýýëèéã ñîíãîõ, îð÷óóëàõ óðàí ÷àäâàðûã äýýä òàâöàíä ãàðãàõ øààðäëàãà òàâèãäàæ áàéíà. Îð÷óóëàõ ÿðóó íàéðãèéí á¿òýýëèéã çºâ ñîíãîõ íü òîì ñî¸ë þì. Ýíý òàëààð äýëõèé äàõèíä ÿìàð òóðøëàãà áàéíà âý? Íîáåëèéí øàãíàëò áîëîí íýðò ÿðóó íàéðàã÷èä ººðèéíõºº ñîíãîëòîîð äýëõèéí ÿðóó íàéðãààñ ñîíãîí äýýæèëæ íîì á¿òýýäýã òóðøëàãà áèé. Íîáåëèéí øàãíàëò ÿðóó íàéðàã÷ Ø.Õèíí, Ò.Õüþç íàð ñîíãîí 1997 îíä “Äýëõèéí ÿðóó íàéðãèéí ò¿¿âýð”, Íîáåëèéí øàãíàëò ÿðóó íàéðàã÷ È.Áðîäñêèé “Äýëõèéí øèëäýã 100 ø¿ëýã”, Ãåðìàíä “Øèíý çóóíû ÿðóó íàéðãèéí àòëàñ”, Îðîñûí ÿðóó íàéðàã÷ Å.Åâòóøåíêî Îðîñûí ÿðóó íàéðãèéí îðãèë á¿òýýëýýð íîì ãàðãàñàí çýðýã îëîí æèøýý áèé. Îêñôîðäûí èõ ñóðãóóëèéíõàí áèå äààæ äýëõèéí øèëäýã ÿðóó íàéðãèéí íýãýí òîì ò¿¿âýð õýâë¿¿ëñýí íü ÷ äýëõèéä íýðòýé èõ ñóðãóóëèóä ººðèéí ñî¸ëûã èéíõ¿¿ á¿òýýäãèéí ¿ëãýð æèøýý þì. ªÀÁÍÓ-ûí Éîõàííåñáóðãèéí èõ ñóðãóóëü áàãø îþóòíûõàà äóíä äýëõèéí áîëîí Àôðèêèéí ÿðóó íàéðàã÷äûí á¿òýýëýýñ øèëäãèéã íü ñîíãîõ óðàëäààí çàðëàæ ä¿ãíýñýí òóõàé Õýíòèé àéìãèéí Áîëîâñðîë ñî¸ëûí ãàçðûí àðãà ç¿é÷ýýð àæèëëàæ áàéñàí õàòàãòàé Ó.Îèíäè ÿðüäàã þì. Ñàéí îð÷óóëãûã áèé áîëãîõûí òóëä ñàéí îð÷óóëàã÷èéã áýëòãýõ ó÷èðòàé. Ìîñêâàãèéí Ì.Ãîðüêèéí íýðýìæèò Óòãà çîõèîëûí äýýä ñóðãóóëüä ñóðàëöóóëæ ìýðãýæëèéí îð÷óóëàã÷ áýëòãýäýã áàéñàí óëàìæëàëûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí àâüÿàñëàã çàëóóñûã ñóðãàõààñ ãàäíà ãýäýýä õýëíèé ñóðãàëòòàé äóíä ñóðãóóëèéã òºãñºã÷人ñ ãàäààä õýëíèé èõ äýýä ñóðãóóëüä óðàí çîõèîëû&i
Сэтгэгдэлүүд:
Сэтгэгдэл үлдээх: