Khori Buriad

Ñàéí îð÷óóëãûã áèé áîëãîõûí òóëä ñàéí îð÷óóëàã÷èéã áýëòãýõ ó÷èðòàé. Ìîñêâàãèéí Ì.Ãîðüêèéí íýðýìæèò Óòãà çîõèîëûí äýýä ñóðãóóëüä ñóðàëöóóëæ ìýðãýæëèéí îð÷óóëàã÷ áýëòãýäýã áàéñàí óëàìæëàëûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí àâüÿàñëàã çàëóóñûã ñóðãàõààñ  ãàäíà ãýäýýä õýëíèé ñóðãàëòòàé äóíä ñóðãóóëèéã òºãñºã÷人ñ ãàäààä õýëíèé èõ äýýä ñóðãóóëüä óðàí çîõèîëûí îð÷óóëàã÷èéí àíãè íýýí ñóðãàõ íü çîõèñòîé ñàíàãäàíà. Íîìûí ýðõýì íºõºð Ãîòîâûí Àêèìûí ýðõëýí ãàðãàæ áàéñàí “Èë òîâ÷îî” ñîíèíû òóðøëàãààð íýã ø¿ëýã îð÷óóëàõ óðàëäààí çàðëàí ä¿ãíýõ àæèë çîõèîí áàéãóóëàãäàæ áàéãàà íü ñàéøààëòàé. Ñàÿõàí Æ.Áàéðîíû “Õàéð áà ¿õýë” ø¿ëãèéã àíãëè õýëíýýñ, Ä.Íÿìñ¿ðýíãèéí “Àìèòàáà” ø¿ëãèéã àíãëè õýëíýý îð÷óóëàõ óðàëäààí çàðëàæ ä¿ãíýñýí íü îð÷óóëàã÷äûí óðàí ÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõàä à÷ õîëáîãäîëòîé àæèë áîëæýý. Çàëóó îð÷óóëàã÷äûí îð÷óóëàõ ýðäìèéã òºãºëäºðæ¿¿ëýõèéí òóëä ñåìèíàð, êóðñ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé õóðàë çîõèîí áàéãóóëàõ àæëûã ºðãºæ¿¿ëýõ íü ç¿éòýé þì.

Á¿õ íèéòèéí ÿðóó íàéðãèéí áîëîâñðîëûã òºð, çàñãèéí áîäëîãûí òºâä òàâüæ, ÿðóó íàéðãèéã ñóðòàë÷ëàõ àæëûã äàëàéöòàé, ¿ð ä¿íòýé çîõèîí áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. ßïîíû äóíä ñóðãóóëü òºãñºã÷äºä ¿å ¿åèéí ÿðóó íàéðàã÷äûí 500 õàéêóã öýýæèëñýí áàéõ øààðäëàãà òàâüäàã øèã ìàíàé åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü òºãñºã÷èä “Ìàíàé Ìîíãîë” ñýòã¿¿ëèéí ãàçðààñ ãàðãàñàí ýõ îðíû ñýäýâò “Åñºí ýðäýíèéí îðîí” íîìûí ø¿ëãèéã öýýæèëæ òºãñäºã óëàìæëàë òîãòîîìîîð áàéíà. 2003-2004 îíä Õýíòèé àéìãèéí ñóðãóóëèóä Ä.Ï¿ðýâäîðæèéí “×èíãèñ”, Á.ßâóóõóëàíãèéí “Òýõèéí çîãñîîë”, Í.Íÿìäîðæèéí “Îíîí õàòàí ýæèé”, Á.Ëõàãâàñ¿ðýíãèéí “Áîðæèãîíû áîð òàë” ø¿ëãèéã öýýæëýõ õºäºëãººí ºðí¿¿ëýí óðàí óíøëàãûí ø¿¿ëýã àâ÷ ä¿ãíýæ áàéâ. Õ¿¿õäýä öýöýðëýãèéí íàñíààñ íü ºäºðò äºðâºí ìºð ø¿ëýã öýýæë¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëæ çàíøâàë õ¿¿õäèéí öýýæëýõ îé òîãòîîëòûí õºãæèë, ÿðóó íàéðãèéí ìýäðýìæ òºãºëäºðæèõñºí. Àêàäåìè÷ Àìîñîâ 70 íàñàíäàà ºäºð á¿ð íàéìàí ìºð ø¿ëýã öýýæèëäýã áàéñàí ãýäýã. Ýíý òóõàé ñóðâàëæëàã÷èä àñóóõàä, öýýæëýõ îéãîî õýâèéí áàéëãàõ ãýæ ø¿ëýã öýýæèëäýã ãýæ õàðèóëñíûã äóðäàõàä èë¿¿ö þóí. Áè ñ¿¿ëèéí 20 æèëä îðîñ, àìåðèê, àíãëè, àôðèêûí ìýðãýæèëòí¿¿äòýé õàìòðàí àæèëëàæ áàéëàà. Òýä ºäºð á¿ð òàâààñ 10 õóóäàñ ¿íäýñíèéõýý ÿðóó íàéðãèéã çààâàë óíøäàã þì áèëýý. Ìîíãîëä èðýýä íýã õî¸ð æèëèéí äîòîð ìîíãîë õýëýýð ÷ºëººòýé ÿðüæ ñóðäàã íü ÷ öýýæëýõ îéí õºãæèëòýé õîëáîîòîé áàéõ. Òýä íýã ¿ãèéã íýã óäàà õýë¿¿ëýýä ë òîãòîîæ àâäàã ÷àäâàðòàé áàéäàã. Ýíý íü öýýæëýõ îéãîî áàãà íàñíààñàà õºãæ¿¿ëñíèé à÷ õîëáîãäîë àæýý. Íàäòàé õàìò àæèëëàæ áàéñàí ãàäààäûí ìýðãýæèëòí¿¿ä äýëõèéí áîëîí ººðèéí îðíû ÿðóó íàéðãèéã íýâòýðõèé ìýäíý. Ýíý íü ÿðóó íàéðãèéí áîëîâñðîë îëãîõ àæèë òóõàéí óëñàä òºðèéí áîäëîãî áîëñíû ¿ð ä¿í áóé çà.

Àðä ò¿ìýí ººðèé㺺 îéëãîõ ãýæ íàéðàã÷äûã òºð¿¿ëäýã

ßðóó íàéðàã÷èéí ºâèéã õàìãààëàõ àñóóäàë ÿðóó íàéðãèéí ñî¸ëûí ñàëøã¿é õýñýã þì. Ýíý òàëààð áèä äààí÷ þì ñàíàõã¿é, õèéõã¿é ºäèé õ¿ðëýý. ßðóó íàéðàã÷èéí íýã ø¿ëãèéí ãàð áè÷ìýë òîíí àëòíààñ ¿íýòýé ãýäãèéã ìîíãîë÷óóä áèä õýçýý óõààðàõ þì áý. Ìèíèé áàãø Ì.Öýäýíäîðæèéí ãàéõàìøèãòàé íîìûí ñàí ¿ðýí òàðàí áîëîâ. Áè áàãøèéíõàà Ïàáëî Íåðóäàãèéí äóðäàòãàëûí íîìûã ñàéí íºõºð Ò.Ñàéíäàéãààñ îëæ àâñàí áèëýý. Ñàéíäàé òýð ãàéõàìøèãò äóðñãàëò íîìûã ãóäàìæíû íîìûí õóäàëäààíààñ îëæ àâñàí ãýäýã. Ð.×îéíîìûí ìóçåéí äóðñãàëò ç¿éëñ Õýíòèéí Äàðõàí ñóìàíä õàëààëòã¿é õ¿éòýí áàéøèíä õýäýí æèë õýâòýæ ¿ã ¿ñýã íü áàëàðñààð… Þóòàé õàðàìñàëòàé. Æàëãûí íýã ìóçåé áàéãóóëàõûí îðîíä Óëààíáààòàð õîòíîî “Ìîíãîëûí óòãà çîõèîëûí íýãäñýí ìóçåé”-ã æèíõýíý óòãààð íü áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéãàà íü ýíäýýñ õàðàãäàæ áàéíà. Çîõèîë÷èéí ºâèéã õàìãààëàõ îëîí óëñûí ãýðýý êîíâåíöèéí äàãóó øààðäëàãà òàâèàä ÿðóó íàéðàã÷äûí ºâèéã õàìãààëàõ àæëûã õèéìýýð áàéíà. Íàäàä Ýçðà Ïàóíäûí õî¸ð õóóäàñ çàõèäàë áèé. Ýíý çàõèäëûã õýäýí ìÿíãàí äîëëàðààð ¿íýëñýí áàéäàã þì áèëýý. Óã çàõèäëûã ªÀÁÍÓ-ûí èðãýí ìèíèé ýðõýì ä¿¿Ó.Îèíäè ñýòã¿¿ëýýñ õàé÷èëæ ºãñºí þì. Ñî¸ëûí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí Á.Áààñò ãóàé 108 áîòèéí õî¸ð áîòèéã çîõèîë÷äûí çàõèäëààð ãàðãàõ àæëûã ñàíàà÷èëñàí÷ëàí çîõèîë÷ ÿðóó íàéðàã÷äûí çàõèäëûã äàõèí õýâë¿¿ëýõ àæëûã ¿ðãýëæë¿¿ëýõýä áîëîõã¿é ãýõ ãàçàðã¿é.

ßðóó íàéðàã÷ òýíãýðèéí äóóäëàãààð òºðäºã ÷ òàìûí àæèë ýðõýëæ áîîëûí àìüäðàëààð àìüäàðäàã íü õ¿í òºðºëõòíèé ÿðóó íàéðàã÷äûí íèéòëýã æàì þì. Ìîíãîë÷óóä áèä ÿðóó íàéðãèéí òýíãýðèéã ãîìäîîñîí àðä ò¿ìýí. Îëîí çîõèîë÷ ÿðóó íàéðàã÷äûã óëñ òºðèéí õèéðõëýýð øîðîíä õîðüæ çàðèìûã íü áóóäàí õîðîîñíûã ò¿¿õ ãýð÷èëíý. ßðóó íàéðãèéí òýíãýðèéã ãîìäîîñîí ó÷ðààñ Ìîíãîëûí çîõèîë÷ ÿðóó íàéðàã÷èä äýíä¿¿ áîãèíî íàñëàäàã ÷ þì áèë¿¿. Ä.Íàöàãäîðæ 30, Ã.Ñýð-Îä 23, Ä.Ãîìáîæàâ 38, Ð.×îéíîì 42, Ì.Öýäýíäîðæ, Á.ßâóóõóëàí, ×.×èìýä íàð 50 äºíãºæ ãàðààä, Ä.Íÿìñ¿ðýí, Î.Äàøáàëáàð, Á.Ñóíäóé, Ä.Áàíçðàã÷, Æ.Äàøçýãâý, Ø.Óÿíãà, Æ.Áîëä-Ýðäýíý, Ä.Ñîäíîìíàìæèë, Ä.Áàòòîãòîõ,ÿðæ.Íÿìäîðæ, Á.Ýðäýíýáóëãàí íàð èä á¿òýýë òóóðâèõ öýë çàëóó íàñàíäàà ¿çãýý àëäàæ òýíãýðèéí îðíîî îäëîî. Æ.Äîíí, Ý.Õýìèíãóýé íàðûí õýëñíýýð õàìãèéí àâüÿàñòàéã íü, õàìãèéí óõààëãèéã íü, õàìãèéí öîã õèéìîðüòîéã íü ¿õýë àâààä ÿâ÷èõàâ. Ýíä õýí áóðóóòàé þì áý? Ìîíãîë÷óóä áèä áóðóóòàé. Ñî¸ëòîé àðä ò¿ìýí ÿðóó íàéðàã÷àà àëãàí äýýðýý ýíõðèéëýí ºñãºæ àâ÷ ÿâäàã þì áèëýý. Òýäíèéã áîð äàðñàíä øóíàñààð ÿâààä ºíãºðñºí ãýæ õýëæ áîëíî ãýæ¿¿.

ßðóó íàéðàã÷èéí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõàä òºð, çàñàã, çîõèîë÷äûí áàéãóóëëàãà îðîëöîõ ¸ñòîé ãýæ áîäíîì. Ä.Íÿìñ¿ðýíã “Àëòàí-ªä” øàãíàë àâààä ñàð ãàðàí Óëààíáààòàðò áàéõàä íü õýí íýãýí õàëàìæ òàâèàä ç¿ðõíèé áè÷ëýã õèéëãýýä õýä õîíîã ñóâèëñàí áîë ýðõýì íºõðèéã àâàð÷ áîëîõ áàéëàà. Áèäíèé áèå áèåíäýý õàéõðàìæã¿é õàíääàã áàéäëûí æèøýý ýíý þì.

Çàõ çýýëèéí ýíý íèéãýìä çîõèîë÷, ÿðóó íàéðàã÷èä ÿàæ á¿òýýëýý õýâë¿¿ëýõ âý, ÿàæ áîðëóóëàõ âý ãýäýã àñóóäàëä áèä óõààëàã õàíäìààð áàéíà.  Çîõèîë÷, ÿðóó íàéðàã÷èä íîìîî õýâë¿¿ëýõýä çýýë îëãîõ, ÿðóó íàéðàã÷èéí ø¿ëãèéí íîìûã õýâë¿¿ëñýí èâýýí òýòãýã÷ êîìïàíèä òàòâàðûí õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ òàëààð òàòâàðûí õóóëüä îðóóëàõ çýðýã ÿðóó íàéðãèéã äýìæèõ òºð, çàñãèéí íýãäìýë áîäëîãî áèé áîëãîõ íü ç¿éòýé áîëîâ óó.

Àðäûí åðººë÷ Ë.Àãâààíæàìáàëûí ñ¿¿ë÷èéí íîìûã “Èõ çàñàã” èõ ñóðãóóëèéí ðåêòîð ÿðóó íàéðàã÷ Í.Íÿì-Îñîð èâýýí òýòãýæ äîëîî õîíîãèéí äîòîð ãàðãàæ ºãºõºä Àãâààíæàìáàë ãóàé øèðãýñýí í¿äíýýñýý íóëèìñ óíàãàí áàÿðëàæ áàéæ áèëýý. Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð æèë á¿ðèéí ãóðàâäóãààð ñàðûí 21-íä ÿðóó íàéðãèéã äýìæñýí øèëäýã 10 áàéãóóëëàãûã øàëãàðóóëäàã óëàìæëàë òîãòîîãîîñîé ãýæ õ¿ñíýì. ÞÍÅÑÊÎ –ãèéí 30 äóãààð ÷óóëãàíààð áàòàëñàí Ïàðèñûí òóíõàãò çààñíààð ÿðóó íàéðãèéã õºãæ¿¿ëýõýä òºð, çàñàã, îëîí íèéò, ìýðãýæëèéí á¿õ áàéãóóëëàãà òîäîðõîé õàðèóöëàãà õ¿ëýýñýí áàéäàã. Ýíý õàðèóöëàãàà óõàìñàðëàæ Äýëõèéí ÿðóó íàéðàã÷äûí XXVI èõ õóðëûí ºìíº “ßðóó íàéðãèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð” áîëîâñðóóëæ Çàñãèéí ãàçðààð áàòëóóëáàë ¿íäýñíèé ÿðóó íàéðãàà õºãæ¿¿ëýõýä ÷óõàë àëõàì áîëîõ áèçýý.

ßðóó íàéðàã÷äûí ÿðóó íàéðãèéí áîëîâñðîëûí àñóóäàëä ÿðóó íàéðãèéí ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãóóä àíõààðàë òàâüæ ºðíº, äîðíûí ÿðóó íàéðãèéí îíîëûí á¿òýýëèéã äàõèí õýâë¿¿ëæ ÿðóó íàéðàã÷äûí õ¿ðòýýë áîëãîõ, çàëóó ÿðóó íàéðàã÷äûí äóíä ñåìèíàð ìàðãààí, ìýòãýëöýýí, îíîë ïðàêòèêûí õóðàë çîõèîí áàéãóóëàõ, àõìàä,  çàëóó ÿðóó íàéðàã÷äûí äóíä áàãø øàâèéí áàðèëäëàãà òîãòîîí ãýðèéí ñóðãàëòûã çîõèîõ çýðýã óðüä ºìíº áàéñàí ¿ð ä¿íòýé àðãóóäûã äàõèí ñýðãýýìýýð áàéíà. ßðóó íàéðàã÷èä  ¿å ¿åýðýý íºõºðëºæ, áèå áèåíýý õàéðëàí õ¿íäýòãýí, ÿäàð÷ ÿâàà íýãýíäýý òóñëàõ, öàã áóñààð îäñîí íºõäèéíõºº íîìûã õàìòàð÷ õýâë¿¿ëäýã ñàéõàí õàðèëöààã áèé áîëãîõ íü ÿðóó íàéðãèéí öààøäûí õºãæèëä òóñ áîëîõ ñîí. Óðàí á¿òýýëèéí íºõºðëºë íü õàìãèéí õ¿íëýã íèíæèí ñýòãýëèéí íºõºðëºë áîëîõûã äýëõèé äàõèíû óðàí çîõèîëûí ¿å ¿åèéí íýðò ç¿òãýëòí¿¿äèéí íºõºðëºë õàðóóëäàã. Îðîñûí ìºíãºí çóóíû ¿åèéí ÿðóó íàéðàã÷äûí òóõàé Ã.Èâàíîâûí õàíü Îäàåâöîâàãèéí “Íåâà ìºðíèé ýðýã äýýð”, “Ðåéí ìºðíèé ýðýã äýýð” õî¸ð äýâòýð íîìûã ¿çýõýä àòààðõàë òºðäºã. 1917 îíû Îêòÿáðèéí õóâüñãàëààð áèé áîëñîí óëñ òºðèéí íºõöºë áàéäàëä òýä õý÷íýýí ýâ íýãäýëòýé áàéñíààðàà àìü ãàðñàí áàéäàã. Ýíý áîë ò¿¿õèéí àñàð òîì ñóðãàìæ þì. ßðóó íàéðàã÷èä áèå áèåý çºâ òàíüæ, çºâ óõààðàí õ¿íäýòãýæ õàìòðàí àæèëëàõ íü ÿðóó íàéðàã õºãæèõ øèìòýé õºðñ áîëäãèéã áèä óõààðàõ ¸ñòîé ãýæ áîäíîì. Îðîñûí íýðä ãàðñàí ÿðóó íàéðàã÷, Ìîíãîë÷óóäûí àíä íºõºð Å.Åâòóøåíêîãèéí “ßðóó íàéðàã áîë àðä ò¿ìíèé ººðèé㺺 îéëãîõ îéëãîëò þì. Èéìýýñ ººðèé㺺 îéëãîõûí òóëä ë àðä ò¿ìýí ìààíü ÿðóó íàéðàã÷äûã òºð¿¿ëäýã” ãýñýí óõààëàã ìýðãýí ¿ãèéã äóðüäñó. ¯íäýñíèé ÿðóó íàéðãèéã ººäëºí õºãæ¿¿ëýõèéí òºëºº ¿çýë áîäëîî óðàëäóóëàí, ¿ãýý õýëýõèéã óðèàëñó.